De stem achter Zweedse thrillers: vertaler Tineke Jorissen-Wedzinga 

“De Millenium trilogie was een godsgeschenk”

Als je Zweedse boeken leest, dan doet de naam Tineke Jorissen-Wedzinga waarschijnlijk wel een belletje rinkelen. Ze is de vertaler van tientallen Zweedse misdaad- en thrillerboeken, waaronder de Millennium-trilogie. Waar normaal gesproken de schrijvers de volle aandacht krijgen, werkt Tineke stilletjes in betrekkelijke anonimiteit. We gingen met haar in gesprek over de toegenomen populariteit van Scandinavische boeken, de opkomst van AI en een leven vol Zweden.

Wanneer begon je band met Zweden en hoe heeft die zich ontwikkeld in de loop der jaren?

Ik was als kind al gefascineerd door Zweden. Mijn vader was bioloog en ging tijdens zijn studie voor onderzoek naar Zweden. Vanaf mijn tiende gingen we elk jaar met het gezin daar op vakantie. De huisjes in de vrije natuur, het vissen en zwemmen, het waren heerlijke vakanties. Sindsdien ga ik bijna elk jaar naar Zweden, vaak zelfs meerdere keren per jaar, en ik ben inmiddels eigenlijk overal in het land wel geweest.

Je hebt van Zweden zelfs je carrière gemaakt.

Ja, op de middelbare school besloot ik dat ik Zweeds wilde gaan studeren. Ik sprak toen nog geen Zweeds, maar dat leerde ik tijdens de opleiding snel. Het is een heerlijke, zangerige taal.

Na mijn studie ging ik parttime bij IKEA werken als vertaler Zweeds. Daar heb ik meer dan dertig jaar gewerkt, tot ik werd wegbezuinigd. Gelukkig gaf ik daarnaast al Zweedse les en had ik mijn eigen vertaalbureau opgezet. Via via kwam ik in contact met een uitgeverij en begon ik boeken te vertalen.

Mijn eerste vertaling was een boek van Arne Dahl. En grappig genoeg zijn er onlangs weer twee nieuwe, door mij en mijn collega Marit Kramer vertaalde boeken van hem verschenen: Nova 1: Schokgolf en Nova 2: Wraak.

Wat spreekt je zo aan in Zweden?

De natuur, de cultuur, het eten, de mensen en natuurlijk de taal. Je kunt niet vertalen zonder de cultuur goed te kennen. Anders kun je een tekst niet op een begrijpelijke manier overbrengen op de Nederlandstalige lezer.

Als lezers bijvoorbeeld over een ‘julbord’ lezen, zegt dat hen weinig. Je kunt het niet zomaar vertalen als ‘kerstbuffet’, want dat dekt de lading niet. Je moet het toch een beetje duiden. En zo zijn er veel meer typisch Zweedse begrippen. Waarom is kerst in Zweden zo belangrijk? Waarom is midzomer zo belangrijk? Dat zijn zaken die je als vertaler moet begrijpen om ze goed over te brengen.

Heb je gemerkt dat de interesse in Zweden is toegenomen?

Absoluut. Sinds 1988 werk ik ook aan de Volksuniversiteit. De eerste dertig jaar was ik daar de enige docent Zweeds. Er waren ongeveer tien cursisten, van wie het merendeel een Zweedse partner had en daarom de taal wilde leren.

Nu is het veel breder. Er zijn mensen met een huisje in Zweden, mensen die na hun pensioen willen emigreren of die kinderen en kleinkinderen hebben die daar wonen. Maar ook mensen die op vakantie met de lokale bevolking willen praten, boeken in de originele taal willen lezen of simpelweg van Cornelis Vreeswijk of ABBA houden.

Inmiddels zijn we met drie docenten, en eigenlijk is dat nog te weinig. Er zijn nu vijftien tot twintig cursussen, een leesclub, twee taalcafés per seizoen en lezingen over uiteenlopende onderwerpen.

Hoe komt het dat die vraag zo is toegenomen?

Vooral in de laatste twee decennia is die sterk gegroeid. Zweden werd steeds populairder als emigratieland en sinds een paar jaar is er ook de ‘coolcation’: mensen kiezen liever voor het noorden dan voor de hitte in Zuid-Europa.

Programma’s als Het Hoge Noorden en Het Roer Om dragen daar zeker aan bij. Ook het grote aanbod aan Scandinavische series en films speelt een rol. Ik hoor van cursisten regelmatig over weer een nieuwe serie die ze hebben ontdekt.

Ook in mijn vertaalwerk zie ik een enorme toename. De laatste twintig jaar gaan Scandinavische thrillers als warme broodjes over de toonbank. En dat is natuurlijk in mijn voordeel.

Waarom denk je dat de Scandinavische thriller al jaren zo populair is?

Het gaat vaak over gewone mensen, zoals politiemensen met een privéleven vol echtscheidingen, alcoholproblemen en een hond. Bovendien wordt er vaak niet meteen op de eerste bladzijde iemand doodgeschoten, het verhaal wordt meestal psychologisch opgebouwd.

Ook spelen de seizoenen, feestdagen en de locatie een grote rol. Die sfeer spreekt veel lezers aan.

Wat zijn de grootste uitdagingen bij het maken van een vertaling?

Als een auteur een bepaalde niche heeft waar hij veel van weet en daarover schrijft, moet je je daar als vertaler ook in verdiepen. We hadden bijvoorbeeld een boek waarin kevers voorkwamen. Toen hebben we contact opgenomen met een entomoloog bij Naturalis om de juiste termen te achterhalen.

Een andere keer raadpleegden we een wapenexpert. Dat zijn onderwerpen waar je zelf weinig van weet en waar online niet altijd voldoende informatie over te vinden is. Er gaat veel research zitten in het vertalen van een boek: woorden, termen en specifieke zaken die in Nederland niet bekend zijn. Maar juist die uitdaging maakt het werk zo leuk.

Soms vraagt iets ook om extra uitleg in de tekst. Zo kwam in een vertaling het Luciafeest voorbij. Een personage ging schaatsen in een Lucia-outfit. Dan moet je in een klein zinnetje uitleggen wat dat precies inhoudt.

Hoe lang doe je over de vertaling van een boek?

Tegenwoordig moet het sneller dan vroeger. Als je er fulltime aan kunt werken, duurt het gemiddeld zo’n vier maanden. In principe vertaal ik graag alleen, maar soms wil een uitgever een boek sneller uitbrengen en dan werk ik samen met collega’s. Het voordeel daarvan is dat je een sparringpartner hebt. We zijn collega’s, geen concurrenten, en gunnen elkaar het werk.

Wat vind je het leukste om te vertalen?

Toch wel detectives, en eigenlijk fictie in het algemeen. Vorig jaar vertaalde ik een non-fictieboek over bendecriminaliteit. Dat was lastiger, omdat ik minder thuis was in dat onderwerp en geen directe experts had om te raadplegen. Een flinke uitdaging dus, maar uiteindelijk is ook dat gelukt.

Is er een boek waar je het meest trots op bent?

De hele Millennium-trilogie. Het is een godsgeschenk als je één keer in je leven een bestseller mag vertalen  en als het dan meteen een trilogie is, is dat extra bijzonder.

Ik kreeg deel één in 2006 aangeboden. Stieg Larsson was toen al overleden en het boek was nog geen hit. Maar tijdens het vertalen voelde ik meteen dat dit anders was. Ik zei vaak tegen mijn man: “Ik ga snel weer verder typen, want het is zo ontzettend spannend.”

In de jaren daarna stond op bijna elk boek ‘de nieuwe Stieg Larsson’, maar dat niveau is niet voor iedereen weggelegd. Deze boeken zijn niet voor niets een wereldhit geworden.

Heb je zelf nog wel zin om te lezen als je zoveel vertaalt?

Ja, misschien niet altijd spannende boeken, maar ik moet Nederlands blijven lezen om de taalontwikkeling bij te houden. Op dit moment lees ik een boek van forensisch patholoog Frank van der Goot.

Heb je nog een droomproject?

Nee, ik hoop vooral dat ik tot 2029 voldoende werk heb, want dan ga ik met pensioen. Als vertaler heb ik nog geen directe last van AI, maar dat gaat in de toekomst zeker veranderen. Daar maak ik me wel zorgen over.

Als een uitgever met een door AI vertaald manuscript komt en vraagt of je dat ‘even’ wilt nakijken, is de lol er snel af. Het is vaak een slechter product dat uiteindelijk meer tijd kost dan wanneer je het zelf vertaalt. AI ziet de diepgang van een boek niet.

Waarom ben je eigenlijk nooit zelf in Zweden gaan wonen?

Dat hebben we wel overwogen, maar ik kon niets wat de Zweden zelf niet konden. Niemand zit daar te wachten op Zweedse taallessen. Bovendien was remote werken vroeger veel ingewikkelder dan nu.

Een tweede huis was ook geen optie, vanwege onderhoud en praktische zaken. En waar zou dat huis dan moeten staan? Wij vinden zoveel plekken in Zweden mooi. Misschien als we de Staatsloterij winnen en hier en daar een huisje kunnen kopen. Maar die hebben we nog niet gewonnen, dus gaan we de komende jaren gewoon nog lekker vaak op reis.