Column | Bas van Brecht 🇸🇪
Bas van Brecht is een Nederlander in Zweden. Oprichter van The Nordic Dutchman en vader van Anna en Sam. Hij struint bossen, meren en bergen af op zoek naar verhalen, maar ligt net zo lief op de bank met een Scandinavisch boek of de nieuwste Nordic noir. In deze column deelt hij zijn bevindingen.
Onlangs ging ik naar Nederland en kwam ik tien jaar ouder terug in Zweden. Dat komt door u. Nee, niet u als lezer, maar de aanspreekvorm. Het begon al bij mijn bloedeigen zeventienjarige neefje: ‘Hoe gaat het met u?’ Het zette zich voort in de tandartsstoel: ‘Gaat u maar liggen.’ En zelfs op een dancefestival ontkwam ik er niet aan. ‘Wilt u een fluitje of een vaasje?’, vroeg de barman.
U, u, u, u. Ik ben inmiddels zes jaar weg uit Nederland. Blijkbaar heeft Zweden me ofwel een oude kop gegeven, ofwel plots een meer erudiet voorkomen. Ik gok helaas op het eerste. Ineens ben ik in Nederland overal de persoon die ik nooit wilde worden. Een u.
Ik heb me namelijk altijd tegen u verzet. Als kind leerde ik braaf dat ik ooms, tantes en eigenlijk iedereen die aanzienlijk ouder was dan ik met u moest aanspreken. Geen idee waarom, maar je luistert naar je ouders. Maar ergens onderweg, in mijn op veel vlakken jeugdige overmoed, toen ik dacht te weten hoe de wereld in elkaar zat, begon het me tegen te staan.
Waarom bepaalt leeftijd, opleiding of status hoe iemand wordt aangesproken? Waarom verdient de een meer respect dan de ander? En waar begint of eindigt dat precies? Spreek ik alleen hoogopgeleiden aan met u? Of is het de leeftijd die doorslaggevend is? En zo ja: vanaf wanneer dan? Achttien? Dertig? Veertig? Of verschuift die grens telkens weer?
Hoe meer ik erover nadacht, hoe onzinniger ik het vond. Dus toen ik 25 was, ging u bij mij grotendeels in de ban. Alleen in mijn professionele leven gebruikte ik het nog weleens, uit voorzichtigheid, voor het geval iemand aanstoot zou nemen aan het lage jij. Ik zat dus nog altijd gevangen tussen u en jij. De Nederlandse taal kent nu eenmaal het woord u. Daar kun je niet omheen.
Maar wel in Zweden. Hier ben ik jij, voor iedereen. Voor de neefjes en nichtjes van mijn vriendin, voor de slager, voor de kassamedewerker, voor de dokter, voor de tandarts. Ze spreken mij allemaal aan met het Zweedse woord voor jij: du.
Maar dat is niet altijd zo geweest; er was een taalrevolutie voor nodig. In de zomer van 1967 werd neuroloog Bror Rexed directeur-generaal van de Nationale Raad voor Gezondheid en Welzijn. Vanaf zijn eerste werkdag besloot hij zijn medewerkers met du aan te spreken. Een kleine keuze, met grote gevolgen.
Want tot die tijd was Zweden extreem formeel en hiërarchisch. Mensen spraken elkaar aan met ‘Heer’, ‘Vrouwe’, of met professionele titels als ‘Ingenieur’, ‘Dokter’ of ‘Directeur’. Het weerspiegelde de klassenstructuur van het land. Jij was voorbehouden aan kinderen, dieren en goede vrienden. Dat Rexed al zijn medewerkers met du aansprak, haalde de kranten en vormde het begin van de later als du-hervorming bekend geworden revolutie.
Steeds meer Zweden besloten elkaar met jij aan te spreken. Het paste bij een land dat steeds gelijkwaardiger werd, met een groeiende middenklasse en een sterke welvaartsstaat. Ambtenaren lieten hun titels vallen, universiteiten namen informeel taalgebruik over en ook journalisten droegen bij aan de verspreiding van du.
Bijna zestig jaar later is jij volledig gemeengoed, ongeacht leeftijd of opleiding. Ze beginnen hier gesprekken vaak zelfs met du. “Du, wat zullen we eten?” of “Du, wat denk je hiervan?” Waar wij eerder zouden beginnen met een “hé” of iemands naam. Dat vind ik dan juist weer wat onpersoonlijk. Maar goed, zo is er altijd wel iets te zaniken. Zelfs in een taal zonder u.
De du-hervorming sluit naadloos aan bij het Zweedse idee van gelijkwaardigheid: denk vooral niet dat je meer bent dan de ander. Een kind is even belangrijk als een volwassene, een bouwvakker even waardevol als een professor. We kunnen allemaal iets van elkaar leren en verdienen hetzelfde respect.
Voorstanders zullen zeggen dat u beleefdheid en respect uitdrukt, maar wordt dat ook zo ervaren door degenen die nooit met u worden aangesproken? Ik heb het altijd ervaren als een woord dat niet verbindt, maar verdeelt en suggereert dat de een meer is dan de ander.
Ik ben dol op de Nederlandse taal. Op haar directheid, de ironie die erin opgesloten ligt. Taal weerspiegelt cultuur en samenleving, maar kan die ook veranderen. Daarom pleit ik voor een drastische Nederlandse taalhervorming. Weg met u. Schrap het, vergeet het, wis het.
Dan kan deze oude lul zich ook weer wat jonger voelen.
Bas schrijft elke maand een column op Nordic Dutchman. Abonneer je op onze nieuwsbrief om deze maandelijks in je mailbox te ontvangen.
