Afgehakte ledematen, een bloedspoor in de sneeuw en een feilbare speurder met een verkoudheid. Zie hier het recept van de Scandinavische thriller: vaak gruwelijk, altijd verslavend. Al decennialang verslinden we deze verhalen massaal. Zó massaal dat ze inmiddels een eigen genre vormen: de Nordic Noir. Het begon allemaal in Stockholm, ruim een halve eeuw geleden. Twee jonge journalisten, een gedeelde woede over de samenleving, en een idee aan de keukentafel. Hun namen: Maj Sjöwall en Per Wahlöö.
Stockholm, begin jaren ’60. De 27-jarige Maj Sjöwall loopt door de straten van haar geboortestad. Ze is alleenstaande moeder van een zesjarige dochter, heeft al twee mislukte huwelijken achter de rug en werkt als redacteur en vertaler in de uitgeverijwereld. Haar leven is allesbehalve rustig, maar op het punt van kantelen.
Elders in de stad loopt Per Wahlöö, tien jaar ouder, gevestigd auteur en journalist. Een overtuigd marxist, diep geworteld in radicale politieke bewegingen, en schrijver van kritische romans over machtsmisbruik en de schaduwzijde van de samenleving. Wanneer de twee elkaar ontmoeten, klikt het onmiddellijk.
“Er was een plek in de stad waar alle journalisten naartoe gingen,” herinnerde Sjöwall zich later. “We gingen allemaal naar dezelfde kroegen. Toen begonnen Per en ik elkaar erg leuk te vinden, dus gingen we naar andere kroegen om onze vrienden te ontwijken en alleen te zijn.”
Nog geen jaar later verlaat Wahlöö zijn vrouw en trekt hij bij Sjöwall en haar dochter in. Negen maanden later wordt hun zoon geboren. Maar uit hun relatie wordt nóg iets geboren: Roseanna, hun eerste gezamenlijk geschreven misdaadroman.
Misdaadroman als spiegel
Tijdens nachtelijke sessies aan hun keukentafel schrijven Sjöwall en Wahlöö zwijgend aan hun verhaal. Ze delen een gedetailleerd plan: tien boeken, dertig hoofdstukken per deel, waarmee ze samen een sociaal en literair project willen verwezenlijken. “Het enige wat we zeiden was: ‘Geef me de sigaretten’ en ‘Jij bent aan de beurt om thee te zetten,’” vertelde Sjöwall later over hun samenwerking.
De boekenreeks kreeg de titel Roman om ett brott (Het verhaal van een misdaad). Het duo wilde misdaad gebruiken als lens om de Zweedse samenleving te bevragen. Elk deel zoomde in op een aspect van die samenleving: racisme, bureaucratie, vrouwenhaat, de harde kanten van de verzorgingsstaat. “Het schrijven was een gedeelde passie. Dit was een project dat hen verenigde en een droom die hen verbond,” aldus Johan Erlandsson, biograaf van het duo om Dagens Nyheter.
Martin Beck: de eerste Nordic Noir-detective
In het hart van hun boeken staat inspecteur Martin Beck: een wat nukkige, kettingrokende politieagent met een slecht huwelijk en een zwakke maag. Hij is geen superheld, maar een man van vlees en bloed. Hij denkt logisch, werkt systematisch, en doet zijn werk in een team dat ruziet, faalt en weer doorgaat. Beck is een radicale breuk met de charismatische eenzame speurder uit Amerikaanse thrillers.
Hoewel Roseanna (De vrouw in het Götakanaal ) bij verschijnen gemengd werd ontvangen “oude dametjes brachten de boeken terug omdat ze ze te gruwelijk en realistisch vonden,” aldus Sjöwall, groeide met elk boek de waardering. Lezers herkenden in Beck en zijn collega’s gewone mensen in een ongewone wereld. En ze herkenden in de misdaden de scheuren in een maatschappij die zichzelf graag als model beschouwde.
De boekenserie leidde later ook tot een zeer succesvolle televisie serie en diverse films met Martin Beck (gespeeld door Peter Haber) in de hoofdrol. Deze reeks wordt nog altijd geproduceerd en is zeer succesvol.
De basis voor het wereldgenre Nordic Noir
Vanaf het vierde boek begon ook het buitenland belangstelling te tonen. In de Verenigde Staten won The Laughing Policeman de prestigieuze Edgar Award. Vertalingen volgden. En lezers wereldwijd ontdekten wat later bekend zou staan als de kern van Nordic Noir: maatschappijkritiek, realisme en personages met diepte.
Dat hun boeken de basis zouden leggen voor een nieuw genre, konden Sjöwall en Wahlöö zelf nauwelijks voorzien. Maar de eerste lezers groeiden op tot schrijvers, Henning Mankell, Stieg Larsson, Jo Nesbø, en gaven het genre een vervolg. Tegenwoordig verschijnen er tientallen nieuwe Scandinavische thrillers per jaar. Wahlöö maakte dat niet meer mee: hij overleed in 1975 op 48-jarige leeftijd aan de gevolgen van een langdurige ziekte. Sjöwall besloot de serie niet voort te zetten zonder hem. Ze bleef wel vertalen en andere kleinere projecten aangaan, maar Beck bleef hun gezamenlijke erfgoed.
De boekenserie leidde later ook tot een zeer succesvolle televisie serie en diverse films met Martin Beck (gespeeld door Peter Haber) in de hoofdrol. Deze reeks wordt nog altijd geproduceerd en is zeer succesvol. “Ik had nooit gedacht dat de boeken mijn hele leven zouden meegaan”, zei Maj Sjöwall voor haar dood. “Ik denk dat Per versteld zou staan.”
De erfenis van Sjöwall en Wahlöö
Met Martin Beck schiepen Sjöwall en Wahlöö het prototype voor de Scandinavische speurder: menselijk, melancholisch en maatschappelijk bewust. In het volgende deel van deze serie maak je kennis met de man die dit fundament verder verstevigde: Henning Mankell, de geestelijk vader van Kurt Wallander.
