Een confronterende kennismaking met het Zweedse kerstfeest
Tekenfilms uit het zwart-wit tijdperk, mierzoete drank met rozijnen en amandelen, een tafel vol vis en een bordje met pap voor de kabouters. De eerste kerst met mijn Zweedse schoonfamilie werd er een om nooit te vergeten. Een vurig debat maakte het ook bijna direct onze laatste gezamenlijke kerst. Want de Kerstman is toch zeker een bedenksel van de Nederlanders en niet de Zweden?
Voordat ik mijn schone Zweedse ontmoette had ik niet veel op met kerst. Zoals zoveel Nederlandse jongens en meisjes keek ik in mijn jeugd vooral uit naar de komst van Sinterklaas. Deze goedheiligman kwam elk jaar helemaal vanuit Spanje en bracht mij een nieuw legopakket, computerspel of bal. Terwijl die andere kerel met baard, de Kerstman, ons huis steevast oversloeg. De Sint was dus toffer en daarmee klaar.
Gigantisch was dan ook de klap toen mijn ouders de grootste leugen uit mijn jeugd onthulde. Het had mij al bevreemd dat de Sint elke keer er weer net even anders uitzag en klonk. Maar dat het verraad zo groot zou zijn had ik niet kunnen bevroeden. Als laatste van drie zonen lichten mijn vader en moeder mij in over het bedrieglijke karakter van de helemaal niet zo goedheiligman.
Kerst of sinterklaas?
Je zou dan ook denken dat de keuze eenvoudig was toen we in het eerste jaar als volledig ongelovig huis de keuze kregen voorgelegd: kerst of Sinterklaas met cadeaus? Mijn broers kozen voor kerst, ik bleef ondanks zijn verraad toch trouw aan de Sint. Een jaartje afstand van deze man met mijter haalde de fijne herinneringen van het heerlijk avondje weer naar boven. Onze relatie had dan misschien een deuk opgelopen, maar deze hoefde toch zeker niet gelijk helemaal over te zijn? En wat had de Kerstman in al die jaren nu eigenlijk voor mij betekent?
Bovendien betekende het vieren van kerst met cadeaus dat ik twintig dagen langer moest wachten op datgene waar mijn hart vol verwachting voor klopte. Maar helaas, mijn broers gooiden roet in het eten. De meeste stemmen gelden en dus ging ik schoorvoetend akkoord met het voortaan met de Kerst ontvangen van mijn cadeaus. Hetzij onder stil protest, de Kerstman zou nooit mijn ware trouw ontvangen, zo beloofde ik mijzelf.
Donald Duck?!
En toen ontmoette ik een Zweedse kerstfundamentalist en veranderde alles. Ter mijn verdediging: ze had bij onze eerste ontmoetingen niet vertelt over haar voorliefde voor ‘dat andere feest’. Dit kwam pas een jaar later aan het licht toen ik al lang en breed door haar betoverd was en het kerstdiner vierde met haar familie en in haar land. Het werd een kerstfeest om nooit te vergeten.
Het begon uitstekend met een glaasje warme drank. Er werd mij opgedragen er rozijnen en amandelen in te scheppen. Dat doe je dan maar en ik nam een slok. Het smaakte naar Glühwein, maar dan zoeter. Gulzig slokte ik het goedje op. Of ik nog een glaasje wilde? Ik knikte en deed mij ondertussen tegoed aan het koekjesbuffet op tafel. Hier kon ik wel aan wennen, bedacht ik terwijl ik mijn tweede glaasje achteroversloeg en de televisie aanging.
Ha gezellig een kerstfilm kijken, dacht ik. Een van de weinige dingen die kerst op Sinterklaas voor heeft, is dat er veel meer leuke films over dit feest zijn. Home Alone, Gremlins, The Grinch. De keuze is reuze en ik ging er dus goed voor zitten, benieuwd welke klassieker we gingen kijken.
We zapten van zender, naar zender en meerdere kerstklassiekers werden overgeslagen om uiteindelijk te blijven hangen bij Donald Duck en Mickey Mouse. Ik keek vertwijfeld om mij heen. Was de afstandbediening kapot? De gelukzalige uitdrukking op de gezichten van mijn gezelschap vertelden dat dit niet het geval was. “Dit kijken we elk jaar”, vertelde mijn vriendin met een glinstering in haar ogen. Om de feestvreugde niet te bederven hield ik verder mijn mond en keek braaf mee.
Julbord en de tomte
Na dit merkwaardige ritueel van glögg en Donald, was het tijd voor het julbord, ofwel het kerstdiner. Ook hier moest ik even aan wennen als fervent aanhanger van de Nederlandse gourmetgemeenschap. Het was voor het eerst ook dat ik besefte dat ik als carnivoor misschien niet het beste land had gekozen. Zalm in verschillende soorten en maten, haring, tonijn. Ik vond redding in aardappelen en de kerstham.
“Hoe vieren jullie kerst?”, vroegen ze de vreemdeling aan tafel. Ik maakte van de gelegenheid gebruik om na een paar obligate zinnen over te schakelen naar een uitweiding over het enige echte decemberfeest: Sinterklaas. Er gingen wat blikken van herkenning op, daar hadden ze in het nieuws over gelezen. Ik wist precies wat ze daarover in het nieuws hadden gelezen, want het zwarte pieten debat was op dat moment op zijn hoogtepunt in Nederland en de protesten waren de landsgrenzen over gegaan. Ik besloot snel de potentiële richting van het gesprek te veranderen.
“Weet je dat de Kerstman eigenlijk een Nederlands bedenksel is” zei ik en legde uit dat de Nederlanders deze in de 17de eeuw in Amerika hadden geïntroduceerd en dat hij daar een eigen naam had aangenomen: Santa Claus.
Als antwoord kreeg ik gefronste wenkbrauwen en schuddende hoofden. De wereld had de Kerstman niet te danken aan de Nederlanders, zo werd mij verzekerd. Het was een schepping van de Zweden. En ze vertelden mij het verhaal over een piepklein kereltje uit de Zweedse folklore: de Tomte.
Deze Tomte had een rode muts, pakje en een gezonde blos op zijn gezicht. Een kleurrijke verschijning, maar schijn bedriegt, want dit kereltje was chagrijnig, opvliegerig en woonde niet gezellig samen met elfjes op de noordpool, maar op verlaten boerderijen. En laat je niet bedriegen door hun formaat, ze tillen zonder problemen een koe op. Je kunt ze dus maar beter te vriend houden door hete hele jaar door bordjes met pap voor ze buiten te zitten. “Deze Tomte stond model voor de Kerstman”, vertelde ze mij.
“Werkelijk? Een bozig mannetje die niet cadeaus uitdeelt maar wil ontvangen stond model voor de Kerstman?”, vroeg ik ongelovig. Een opgeheven hand maakte duidelijk dat het verhaal nog niet klaar was en verder ging met een Zweedse schrijver: Viktor Rydberg.
Hij pende in de negentiende eeuw een nieuw kerstverhaal op papier en vroeg illustrator Jenny Nyström een kerstversie te tekenen van deze Tomte. Het nieuwe mannetje moest vriendelijk en vrolijk zijn. Dat chagrijnige past niet bij een mooi feest als kerst. Dus ging Nyström aan de slag en niet veel later werd de Kerst Tomte was geboren.
“Maar de Kerstman is geen kabouter, maar een volwassen, volgroeide kerel, zoals Sinterklaas”, wierp ik tegen. Maar ook hier had mijn Zweedse kerstgezelschap een antwoord op: “dat hebben we te danken aan Coca-Cola.”
Van Azië tot aan Amerika
De frisdrankgigant zocht in de eerste helft van de vorige eeuw geschikt symbool om geheel volgens de kersttraditie zichzelf gruwelijk te verrijken met het kerstfeest. Drie keer raden bij wie ze toevalligerwijs aanklopten? Uiteraard, bij een kerel van Zweedse komaf. Of de in Michigan wonende, maar zoon van Zweedse ouders Haddon Sundblom niet een aardig Kerstman ontwerpje kon maken? De reclame-illustrator haalde zijn inspiratie voor de make-over van de weldoener uit de Amerikaanse en Zweedse verhalen en folklore en voilà niet veel later verscheen de Kerstman voor het eerst in zijn huidige vorm. De Kerstman is dus vooral een Zweedse uitvinding.
Als koppige Nederlander nam ik het verhaal van mijn tafelgezelschap natuurlijk niet zomaar voor zoete peperkoek aan. Ik knikte fatsoenlijk, maar verzonk zodra daar de mogelijkheid voor was in de krochten van het internet. Wat blijkt? We hadden allebei gelijk.
Sinterklaas kwam vanuit Klein-Azië als Sint-Nikolaus naar ons land, vertrok met de Nederlanders naar Amerika en kreeg via de Zweden zijn nu zo bekende uiterlijk.
Ik besefte: de Kerstman is dus eigenlijk een symbool van onze landen. Zijn karakter en naam kreeg hij van mijn land, zijn uiterlijk van het land van mijn vriendin. Dat vond ik, zittend op een roze liefdeswolk, dan wel weer een mooie gedachte en mijn laatste verzet tegen het kerstfeest smolt weg. Sinterklaas is vooral van de Nederlanders, maar met Kerst komen onze culturen samen.
Dit verhaal stond eerder in de Sverige Kuriren.
Sinterklaas vs Kerstman – Sverige Kuriren
